Ουσιαστικά Α΄ κλίσης Αρχαία ελληνικά Α Γυμνασίου (θεωρία- ασκήσεις)

                               Ουσιαστικά Α΄ κλίσης   (θεωρία- ασκήσεις)

Τα ουσιαστικά α΄κλίσης είναι:  αρ­σε­νι­κά  σε -ας και -ης

 και θη­λυ­κά σε -α και -η.

  Δεν πε­ρι­λαμ­βά­νουν ου­δέ­τε­ρα.

Οι καταλήξεις:

Αρσενικά/ Ενικός	Θηλυκά/Ενικός
-ας         -ης                     -ου            -ου                      -ᾳ           -ῃ                          -αν         -ην                       -α            -η/-α	-α           -η                -ας/-ης  -ης                -ᾳ/-ῃ     -ῃ                -αν         -ην                -α           -η
Πληθυντικός
-αι -ῶν -αις -ας -αι

Αρσενικά      (καταλήξεις –ας και –ης )

Παρατηρήσεις:

Τα αρ­σε­νι­κά σε -ης έ­χουν στην κλη­τι­κή ε­νι­κού κα­τά­λη­ξη -α βρα­χύ (βλ. στρα­τι­ῶ­τα).

• τα εθνικά, π.χ. Πέρσης- Πέρσα.
• όσα λήγουν σε –της, π.χ. ὁπλίτης- ὁπλῖτα.
• τα σύνθετα με β’ συνθετικό που λήγει σε –άρχης, –μέτρης, –πώλης, –ώνης, τρίβης.

Ε­ξαι­ρού­νται τα ου­σι­α­στι­κά σε – δης ( και το κύριο όνομα Αἰσχίνης )  , που δι­α­τη­ρούν το -η.

Παρατηρήσεις (για όλα τα ουσιαστικά α΄κλίσης)

• Η γε­νι­κή πλη­θυ­ντι­κού το­νί­ζε­ται πά­ντα στη λή­γου­σα και πε­ρι­σπά­ται.
• Γε­νι­κή και δο­τι­κή ε­νι­κού και πλη­θυ­ντι­κού όταν το­νί­ζε­ται στη λή­γου­σα παίρ­νει πε­ρι­σπω­μέ­νη.

• Τα  πρω­τό­κλι­τα έ­χουν, α­νε­ξαρ­τή­τως γέ­νους και κα­τα­λή­ξε­ως, ί­δι­ες κα­τα­λή­ξεις στον πλη­θυ­ντι­κό, οι ο­ποί­ες μά­λι­στα ταυ­τί­ζο­νται με αυ­τές του πλη­θυ­ντι­κού του θη­λυ­κού άρ­θρου.
• Η κα­τά­λη­ξη -ας, ό­που εμ­φα­νί­ζε­ται, εί­ναι πά­ντο­τε μα­κρά.
• Το -αι στο τέ­λος κλι­τών λέ­ξε­ων, ό­ταν δεν α­κο­λου­θεί­ται α­πό άλ­λο γράμ­μα, εί­ναι βρα­χύ.
• Τα -ᾳ και -ῃ εί­ναι δί­φθογ­γοι, ά­ρα μα­κρά.

Θηλυκά :  

   Καταλήξεις:      σε  -α     και       σε  -η      

      

Θηλυκά σε -α       

Ουσιαστικά σε -α
Πριν την κατάληξη -α έχουν φωνήεν ή ρ	Πριν την κατάληξη -α έχουν σύμφωνο εκτός από ρ
Τότε το -α : - λέγεται καθαρό. -είναι μακρό. -το κρατάνε σε όλον τον ενικό. π.χ. ἡ πολιτεία, τῆς πολιτείας, τῇ πολιτείᾳ κτλ. ἡ ὥρα, τῆς ὥρας, τῇ ὥρᾳ κτλ.   Ε­ξαι­ρού­νται τα: Το καθαρό -α δεν είναι μακρόχρονο αλλά βραχύχρονο: • Όταν η λέξη τονίζεται στην προπαραλήγουσα π.χ. ἡ ἀλήθεια, ἡ εὐσέβεια • Στα ονόματα: γραῖα, μαῖα, γαῖα, μυῖα • Στα εξής δισύλλαβα ονόματα σε -ρα: μοῖρα, πεῖρα, πρῷρα, σπεῖρα, σφαῖρα, σφῦρα	Τότε το -α : - λέγεται μη  καθαρό. -είναι βραχύ. - στη Γενική και Δοτική τρέπεται σε -ης, -η π.χ. ἡ μοῦσα, τῆς μούσης, τῇ μούσῃ κτλ. ἡ μᾶζα, τῆς μάζης, τῇ μάζῃ κτλ.

 Το α της κατάληξης στην αιτιατική και την κλητική του ενικού είναι μακρόχρονο ή βραχύχρονο, ανάλογα με το τι είναι στην ονομαστική: (ἡ πολιτείᾱ) τὴν πολιτείᾱν, ὦ πολιτείᾱ - (ἡ μοῦσᾰ) τὴν μοῦσᾰν, ὦ μοῦσᾰ.

Ασκήσεις: 

1)Να σχηματίσετε τις πτώσεις που σας ζητούνται για κάθε ουσιαστικό.

ουσιαστικό	άσκηση	απάντηση
ἡ μορφή	δοτική ενικού αιτιατική πληθ.
ἡ λήθη	γενική ενικού  ονομαστική πληθ.
ὁ κοχλίας	γενική ενικού δοτική ενικού
ὁ μανδύας	γενική πληθ. αιτιατική πληθ.
ἡ ἀσθένεια	δοτική ενικού ονομαστική πληθ.  αιτιατική πληθ.
ἡ τράπεζα	γενική ενικού  ονομαστική πληθ. δοτική πληθ.
ὁ καθηγητής	γενική ενικού κλητική ενικού
ὁ ἡγέτης	ονομαστική πληθ.  δοτική πληθ. αιτιατική πληθ.

2)   Να βάλετε στη σωστή πτώση του ενικού ή του πληθυντικού τα ονόματα που είναι σε παρένθεση:

 α) Ἐν τοῖς γυμνασίοις οἱ …………………..…………(θεατής) τὰς …………………..………… (ἀρετή) τῶν …………………..…………(νεανίας) θαυμάζουσιν.

β)   Οἱ …………………..………… (πολίτης) πείθονται τοῖς λόγοις τῶν …………………..………… (νομοθέτης) καὶ τῶν …………………..………… (δικαστής).

γ) Σωκράτης ἐδίδασκε τοὺς …………………..………… (νεανίας) τὴν …………………..………… (ἀρετή), τὴν …………………..………… (ἀλήθεια) καὶ τὴν …………………..………… (δικαιοσύνη) οὐκ ἐν τῇ …………………..………… (οἰκία) οὐδ’ ἔν τινι …………………..………… (σχολή) ἀλλ’ ἐν τῇ …………………..………… (ἀγορά) δ’ ὅλης τῆς …………………..………… (ἡμέρα) εἰς τὴν …………………..………… (ἑσπέρα)

δ) Μέγα τὸ τῆς…………………..…………κράτος (θάλασσα).

ε) Σύν…………………..…………καὶ χεῖρα κίνει (Ἀθηνά, δοτ. εν.).

στ) …………………..…………ἀδελφή ἐστι λύπη(χαρά, γεν. εν.).

ζ) …………………..…………ἦλθον παμπληθεῖ στόλῳ (Πέρσης, ονομ. πληθ.).

 

 

3)           Να βάλετε την ίδια πτώση του άλλου αριθμού στα παρακάτω ουσιαστικά :

 

τοῦ νεανὶου,  (ὦ) πελτασταὶ   , τοὺς δεσμὼτας,   τῶν μηνυτῶν,  (ὦ) γυμνασιὰρχα,    

         τῆς κλὶνης ,  τὴν   ἅμιλλαν τῶν δαφνῶν,  τὴν μὲλισσαν,  τῆς γαὶας

 (ὦ) τεχνῖτα,          τοὺς δὺτας ,     τὸν προδὸτην  ,                τῷ πατριὼτῃ ,  τοῖς ἱππὸταις  ,

 τὴν τρὶαιναν ,  τῶν  μαζῶν , (ὦ) σκαπὰνη ,  τῇ δρακαὶνῃ  , τῶν σφαιρῶν   ,

 ταῖς ἀληθεὶαις

 

Πηγή:

https://users.sch.gr/ipap/Ellinikos%20Politismos/eisodos.htm

 

http://users.sch.gr/panosloupasis/

 

Πίνακας ασυναίρετων ουσιαστικών της α' κλίσης (που δείχνει ιδίως την ορθογραφία των λέξεων)

 

1. Αρσενικά

α) σε -ᾱς: κοχλίας (ῐ), λοχίας (ῐ), τραυματίας (ῐ), Γοργίας (ῐ), Ἱππίας (ῐ), Καλλίας (ῐ), Φιντίας (ῐ), μανδύας (ῠ), Αἰνείας

 

β) σε -ης: εὐπατρίδης (ῐ), Εὐριπίδης (ῐ), Πελοπίδης (ῐ), Ατρείδης, Ἡρακλείδης, Αἰσχίνης, ἐλάτης (ᾰ), ἁμαξηλάτης (ᾰ),

ἁρματηλάτης (ᾰ), ἐργάτης (ᾰ), πελάτης (ᾰ), πλάστης (ᾰ), Ἐλεάτης (ᾱ), Κροτωνιάτης (ᾱ), Σπαρτιάτης (ᾱ), Τεγεάτης (ᾱ), κομήτης, κωμήτης, πλανήτης, προφήτης, σφενδονήτης, Αἰγινήτης, ἀθλητής, μαθητής, μιμητής, ζευγίτης (ῑ),  μεσίτης (ῑ), ὁπλίτης (ῑ), πολίτης (ῑ), τενχίτης (ῑ), Ἀβδηρίτης (ῑ), Σταγιρίτης (ῑ), κριτής, ἀκοντιστής, δύτης (ῠ), θύτης (ῠ), λύτης (ῠ), πρεσβύτης (ῡ), μηνυτής, δεσμώτης, ἠπειρώτης, θιασώτης, ἰδιώτης, νησιώτης, πατριώτης, ζηλωτής, μισθωτής, ἀγρότης, δεσπότης, δημότης, ἐξωμότης, ἱππότης, προδότης, τοξότης

 

2. Θηλυκά

α) σε -α, -ας: Πλάταιᾰ, Φώκαιᾰ, ἐλαία, ἡλιαία, κεραία, σημαία, μηλέα, πτελέα, γενεά, δωρεά, βοήθειᾰ, ἐνέργειᾰ, ἀμέλειᾰ, ἐπιμέλειᾰ, ἀσέβειᾰ, εὐσέβειᾰ, ἔνδειᾰ, ὠφέλειᾰ (και ὠφελίᾱ), βασίλειᾰ, ἱέρειᾰ, ἀκρώρειᾰ, Ὀδύσσειᾰ, Μαντίνειᾰ, Ψυττάλειᾰ, ἁλιεία, βασιλεία, δουλεία, ἐφορεία, στρατεία, ἀνδρεία, λεία, Ἐρέτριᾰ, αὐλήτριᾰ, μαθήτριᾰ, ἀδικία (ῐ), εὐφορία (ῐ), σοφία (ῐ), ἐκκλησία (ῐ), συνωμοσία (ῐ), μυρμηκιά, στρατιά, ἄγνοια, ἄνοια, ἔννοια, εὔνοια, ὁμόνοια, πρόνοια, ἄπνοια, δύσπνοια, εὔπλοια, ἀπόρροια, ῥοιά, χροιά, Ἅρπυια, ὀργυιά, μητρυιά, μυῖα, γαῖα, γραῖα, μαῖα, μοῖρα, πεῖρα, πρῷρα, σπεῖρα, σφαῖρα, σφῦρα, Αἴθρα, Φαίδρα, αὔρα, λαύρα, σαύρα, θήρα, θύρα

 

β) σε -α, -ης: ἅμιλλα, δίκελλα, θύελλα, βδέλλα, βασίλισσα, μέλισσα, κίσσα (ῐ), πίσσα (ῐ), δίψα (ῐ), κνῖσα (ῑ), μᾶζα (μᾱ), μύξα (ῠ), πεῖνα, πῖνα (ῑ), πρύμνα (ῠ) (και πρύμνη), ῥίζα (ῐ), ῥῖνα (ῑ) (και ῥίνη), δράκαινᾰ, θέαινᾰ, θεράπαινᾰ, λέαινᾰ, τρίαινᾰ

 

γ) σε -η: αἰσχύνη (ῡ), βλάβη (ᾰ), δάφνη (ᾰ), δίκη (ῐ), δίνη (ῑ), ἴλη (ῑ), κλίνη ῑ), λίμνη (ῐ), λύπη (ῡ), νίκη (ῑ), νύμφη (ῠ), πλάνη (ᾰ), πύλη (ῠ), ῥύμη, σκαπάνη (ᾰ), σκάφη (ᾰ), σπάθη (ᾰ), τύχη (ῠ), ὕλη (ῡ), φάτνη (ᾰ), τιμή, ψυχή...

 

                    Πρωτόκλιτα συνηρημένα ουσιαστικά

 

 

Πρωτόκλιτα συνηρημένα λέγονται τα ουσιαστικά της πρώτης κλίσης που πριν από τον χαρακτήρα -α του θέματος έχουν άλλο α ή ε με το οποίο συναιρούνται  σε όλες τις πτώσεις.

 

Παραδείγματα συνηρημένων ουσιαστικών

 

ὁ τοῦ τῷ τὸν ὦ	Ἑρμ-ῆς Ἑρμ-οῦ Ἑρμ-ῇ Ἑρμ-ῆν Ἑρμ-ῆ	ἡ τῆς τῇ τὴν ὦ	μν-ᾶ μν-ᾶς μν-ᾷ μν-ᾶν μν-ᾶ	συκ-ῆ συκ-ῆς συκ-ῇ συκ-ῆν συκ-ῆ
οἱ τῶν τοῖς τοὺς ὦ	Ἑρμ-αῖ Ἑρμ-ῶν Ἑρμ-αῖς Ἑρμ-ᾶς Ἑρμ-αῖ	αἱ τῶν ταῖς τὰς ὦ	μν-αῖ μν-ῶν μν-αῖς μν-ᾶς μν-αῖ	συκ-αῖ συκ-ῶν συκ-αῖς συκ-ᾶς συκ-αῖ

Σύμφωνα με το Ἑρμῆς κλίνονται: Ἀπελλῆς, Θαλῆς.

Σύμφωνα με το μνᾶ κλίνονται: Ἀθηνᾶ, Ναυσικᾶ.

Σύμφωνα με το συκῆ κλίνονται: ἀμυγδαλῆ, ἀλωπεκῆ (= δέρμα αλεπούς), κυνῆ (= δέρμα σκύλου), λεοντῆ (= δέρμα λιονταριού), ῥοδῆ (= τριανταφυλλιά), γαλῆ κ.ά., καθώς και το όνομα γῆ στον ενικό.

 

Τα συνηρημένα ουσιαστικά έχουν και μετά τη συναίρεση τις καταλήξεις των ασυναίρετων τύπων, εκτός από το εα στον ενικό το οποίο συναιρείται σε η, π.χ.

·         ἡ συκέα > συκῆ αλλά τὰς συκέας > συκᾶς