Βασικές έννοιες στην Οδύσσεια

                                                          Βασικές έννοιες στην Οδύσσεια   

    

                                                  

Δοκίμασε τις γνώσεις σου!!!

Λύσε το σταυρόλεξο στον σύνδεσμο:

https://filologosab.blogspot.com/2020/03/blog-post_31.html

Κλιμάκωση ή κλιμακωτό σχήμα έχουμε όταν μια δραστηριότητα αναπτύσσεται κατά βαθμίδες/σκαλοπάτια, όταν παρουσιάζει δηλαδή αυξανόμενη ένταση (στην αντίθετη περίπτωση έχουμε αποκλιμάκωση).

 

  Χαρακτηρισμός προσώπων : Χαρακτηρίζουμε τους ήρωες όπως παρουσιάζονται  μέσα απ’ την εμφάνιση, τα λόγια, τη συμπεριφορά τους και τις αντιδράσεις των άλλων απέναντί τους. Κάποιες φορές όμως ο ποιητής δίνει ο ίδιος χαρακτηρισμούς στα πρόσωπα.

 

Αντίθεση:  Όταν τοποθετούνται διαφορετικά στοιχεία το ένα απέναντι στο άλλο με σκοπό να γίνει κατανοητή, ξεκάθαρη μια κατάσταση. π.χ. α 23, ο Ποσειδώνας απέναντι στους άλλους θεούς. 

 

  Προοικονομία :  O Όμηρος προετοιμάζει συχνά τους ακροατές του για όσα θα ακολουθήσουν με διάφορους τρόπους: άλλοτε : α) προγραμματίζει τη δράση, άλλοτε   β)προειδοποιεί για την εξέλιξη της δράσης  και άλλοτε   γ) προϊδεάζει απλώς για την τύχη ορισμένων ηρώων. 
H συστηματική αυτή προετοιμασία για τα επόμενα λέγεται   προοικονομία.

 

O ποιητής άλλοτε αφηγείται ο ίδιος σε τρίτο πρόσωπο και άλλοτε οι ήρωές του σε πρώτο πρόσωπο· ζωντανεύουν έτσι οι ήρωες μπροστά μας με τον διάλογο (ή με μονόλογο) και δραματοποιούν την αφήγηση, σαν να δίνουν παράσταση. Oι δύο αυτές τεχνικές της αφήγησης (αφηγηματικές τεχνικές), η τριτοπρόσωπη και η πρωτοπρόσωπη/διαλογική/ δραματική, εναλλάσσονται· επικρατέστερη είναι η δεύτερη.

Αφηγηματικές τεχνικές: ο ποιητής εναλλάσσει την περιγραφή,(απεικόνιση ή αναπαράσταση αντικειμένων, φαινομένων, προσώπων, συναισθημάτων, καταστάσεων), την τριτοπρόσωπη αφήγηση(διηγείται ο ίδιος σε γ’ πρόσωπο-παντογνώστης αφηγητής) [= περιγραφική αφήγηση] και την πρωτοπρόσωπη δραματική αφήγηση(οι ήρωες του έργου κάνουν διάλογο ή μονόλογο σε α’ πρόσωπο).

Αφήγηση. O ποιητής άλλοτε αφηγείται ο ίδιος σε τρίτο πρόσωπο (αφήγηση ) και άλλοτε οι ήρωές του σε πρώτο πρόσωπο· ζωντανεύουν μπροστά μας με τον διάλογο (ή με μονόλογο) και δραματοποιούν την αφήγηση, σαν να δίνουν παράσταση. Οι δύο αυτές αφηγηματικές τεχνικές, η τριτοπρόσωπη αφήγηση και η πρωτοπρόσωπη -διαλογική εναλλάσσονται.

 

Ο μονόλογος είναι ουσιαστικά διάλογος του ήρωα με τον εαυτό του σε κρίσιμες στιγμές της

αφήγησης, όταν αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα και αναζητεί μόνος τη λύση τους. Αποκαλύπτει έτσι τις σκέψεις και τα συναισθήματά του, και ο ακροατής κατανοεί καλύτερα τις ενέργειές του.

 

Ανθρωποκεντρισμός: ο άνθρωπος είναι το σημαντικότερο ον του κόσμου. Γι’ αυτόν γίνονται όλα και όλα πρέπει να σκοπεύουν και να οδηγούν στο όφελός του. Ανθρωποκεντρικός είναι ο πολιτισμός που έχει κέντρο του τον άνθρωπο, προβάλλει ως υπέρτατη αξία τον άνθρωπο, τις ικανότητες, τις δυνατότητες του κι επιδοκιμάζει την ανθρώπινη ζωή. Η Οδύσσεια βασίζεται στην αντίληψη αυτή, σύμφωνα με την οποία ο άνθρωπος με την οξύνοια , την επινοητικότητα, την αγωνιστικότητα και το θάρρος του ρυθμίζει την τύχη του και την πορεία του στη ζωή.

 

  Ανθρωπομορφισμός:    Aυτό  σημαίνει  πως οι αρχαίοι φαντάζονταν τους θεούς  με ανθρώπινη μορφή, αλλά και ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Σκέφτονταν λοιπόν, αισθάνονταν, μιλούσαν και ενεργούσαν όπως οι άνθρωποι · διαφορετική φαντάζονταν μόνο την τροφή τους και τους θεωρούσαν αθάνατους. H κοινωνία τους ήταν αναπαράσταση της ανθρώπινης κοινωνίας της ομηρικής εποχής, που είχε χαρακτήρα πατριαρχικό.

   Ηθικό σχήμα:

 

Άτη   : τύφλωση του ανθρώπινου νου

Ύβρη  : αλαζονεία, ασέβεια, υπέρβαση των ορίων απ’ τον άνθρωπο ,ασεβής ανθρώπινη συμπεριφορά απέναντι στους θεούς και τους θεϊκούς νόμους

Νέμεση   : θεϊκή οργή για την ανθρώπινη ύβρη

Τίση : τιμωρία του ανθρώπου για την ύβρη που διέπραξε

 

   Η επικοινωνία των θεών με τους ανθρώπους γίνονταν με τους εξής τρόπους:

 α) ενανθρώπιση : η εμφάνιση των θεών στους ανθρώπους όχι με τη θεϊκή τους μορφή αλλά ως άνθρωποι χωρίς να γίνεται αντιληπτή η θεϊκή ιδιότητά τους.

β) Επιφάνεια: η εμφάνιση ενός θεού στους ανθρώπους με τη θεϊκή μορφή του. (αυτοπρόσωπη δηλαδή εμφάνιση του θεού)

γ) θεική φώτιση :αθέατη θεϊκή βοήθεια ( ως θεϊκή φώτιση ή συμπαράσταση κ.τ.ό.)

 

 Αυτοδικία:  Στην αρχαιότητα την  τιμωρία μιας αδικίας (ή δολοφονίας) αναλάμβανε το θύμα ή η οικογένεια του. π.χ. α 46-47,ο Ορέστης σκοτώνει τον Αίγισθο γιατί ο δεύτερος σκότωσε τον πατέρα του τον Αγαμέμνονα.

 

  Ειρωνεία δραματική-επική:  Ειρωνεία γενικά σημαίνει την αντίθεση ανάμεσα σε κάτι που φαίνεται και σε κάτι που πραγματικά συμβαίνει.  Πολλές φορές κάποιος ήρωας αγνοεί κάτι που άλλοι ήρωες του έργου ή οι αναγνώστες -ακροατές γνωρίζουν.

Tυπικά:  λέγονται τα στοιχεία που επαναλαμβάνονται πανομοιότυπα ή ελαφρά παραλλαγμένα. Μπορεί να είναι συνδυασμοί επιθέτων και ουσιαστικών ή άλλες φράσεις (όπως γλαυκῶπις Ἀθήνη/«η Aθηνά τα μάτια λάμποντας», ἔπεα πτερόεντα/«και πέταξαν τα λόγια του σαν τα πουλιά») ή στίχοι ολόκληροι (όπως «Tης αντιμίλησε ο Tηλέμαχος με φρόνηση και γνώση») ή θέματα/μοτίβα και σκηνές ολόκληρες (όπως η υποδοχή και η φιλοξενία του επισκέπτη).

 

Tα επίθετα είναι συχνά στα ομηρικά έπη και αποδίδουν ουσιαστικές ιδιότητες στα πρόσωπα και στα πραγμάτα που συνοδεύουν. Άλλοτε τονίζουν μια χαρακτηριστική τους ιδιότητα (είναι δηλαδή χαρακτηριστικά επίθετα, π.χ. «τον άντρα τον πολύτροπο», «ο ξακουστός Oρέστης») και άλλοτε προβάλλουν μια εικόνα τους (είναι δηλαδή περιγραφικά επίθετα, π.χ. «στις θολωτές σπηλιές», «την καλλιπλόκαμη νεράιδα»).

 

 Ηρωικό ιδανικό: Στη μυκηναϊκή εποχή, πίστευαν πως ο άνθρωπος αποκτά αξία , δίνει νόημα στη ζωή του , γίνεται ήρωας, όταν η ζωή του χαρακτηρίζεται από ξεχωριστές πράξεις.  Η πολεμική ικανότητα, η ανδρεία, η γενναιότητα, η «αριστεία» είναι αυτά που χαρίζουν δόξα στον ήρωα και εξασφαλίζουν την υστεροφημία του. Στην ομηρική εποχή, το πολεμικό ηρωικό ιδανικό κλονίζεται, μια και οι άνθρωποι στρέφονται σε ειρηνικές δραστηριότητες με στόχο την οικονομική ανάπτυξη .Έτσι σταδιακά αναπτύσσεται το ιδανικό της ειρηνικής διαβίωσης.

 

Παρομοίωση  εκτεταμένη ,πλατιά, ομηρική : πολύστιχη παρομοίωση .Όταν μελετάμε μια ομηρική παρομοίωση εντοπίζουμε:

 α) αναφορικό μέρος :αυτό που παρομοιάζεται , που εισάγεται  συνήθως  με τα μόρια σαν, όπως, καθώς κ.λ.π.

β) δεικτικό μέρος:  εκείνο με το οποίο παρομοιάζεται που εισάγεται με τις λέξεις έτσι, όμοια, παρόμοια κ.λ.π.  και

γ)  Τον κοινό όρο: το στοιχείο ως προς το οποίο παρομοιάζεται

Ο ρόλος της, η λειτουργία της  ομηρικής παρομοίωσης: 

·             Προβάλλοντας κάτι γνωστό στον αναγνώστη τον βοηθάει να γνωρίσει το άγνωστο.

·             φωτίζει την εικόνα,

·             συμπληρώνει και πλουτίζει την περιγραφή  

·             στολίζει τη διήγηση,

·             σπάει τη μονοτονία

·             λειτουργεί ως επιβράδυνση , σταματάει λίγο τη δράση και μας κρατάει σε αγωνία και έτσι  αυξάνει την  ένταση

Το τυπικό της ικεσίας:

Η ικεσία ήταν θεσμός της αρχαίας ελληνικής κοινωνίας προστατευόμενος από τον Δία. Είχε καθιερωθεί για την ικεσία, όπως και για τη φιλοξενία, μια ορισμένη εθιμοτυπία: ο ικέτης γονάτιζε μπροστά στον ικετευόμενο, με το ένα χέρι αγκάλιαζε τα γόνατά του, ενώ με το άλλο άγγιζε το πιγούνι ή το γένι του. Με την στάση του ο ικέτης έδειχνε ότι δεν αποτελεί απειλή. Αν υπήρχε δυνατότητα, ο ικέτης κατέφευγε στο βωμό, που υπήρχε στις αυλές των σπιτιών, ή στην εστία, που υπήρχε στο εσωτερικό του σπιτιού. Εξασφάλιζε έτσι άσυλο ο ικέτης, ως πρόσωπο ιερό, και γινόταν δεκτός ως φιλοξενούμενος. Η ικεσία όπως και η φιλοξενία εξυπηρετούσαν κοινωνικές ανάγκες, ενώ η σύνδεσή τους με τη θρησκεία τις καθιέρωσε. Ο Δίας δηλαδή, προστάτευε όλους όσους είχαν ανάγκη. Ο ικέτης θεωρείται πρόσωπο σεβαστό και δε γίνεται να περιφρονηθεί.

 Συστολή – διαστολή του χρόνου: άλλες φορές  ο ποιητής  παρουσιάζει: 

α)συνοπτικά, γεγονότα που διαρκούν πολλές μέρες(συστολή του χρόνου) στ.252-289:  8η-11η μέρα της Οδύσσειας = 4 μέρες (κατασκευή σχεδίας)  στ.290-307: 12η-28η μέρα της Οδύσσειας = 17 μέρες (αναχώρηση – ταξίδι του Οδυσσέα)

β)εξαντλητικά, γεγονότα που καλύπτουν μια μέρα(διαστολή του χρόνου) π.χ. α 26-497,γεγονότα μιας μέρας

 

Ο θεσμός της φιλοξενίας : στην ομηρική εποχή επρόκειτο για έναν ιερό θεσμό που προστατευόταν μάλιστα από το Δία (Ξένιος Δίας). Ήταν σημαντικός όμως και για πρακτικούς λόγους αφού δεν υπήρχαν πανδοχεία ή ξενοδοχεία για να υποδεχθούν τους ταξιδιώτες. Ακόμα και σήμερα η φιλοξενία θεωρείται ευγένεια ,αλληλεγγύη, ανθρωπιά και ανωτερότητα.

 

Τυπικό φιλοξενίας: 

·         Υποδοχή -περιποιήσεις (προσφώνηση, χειραψία, πρόσκληση μέσα στο σπίτι, είσοδος στην οικία, με τον οικοδεσπότη να προπορεύεται και τον ξένο να ακολουθεί , τακτοποίηση αντικειμένων φιλοξενούμενου,αναπαυτικό κάθισμα ).

·         Λουτρό (Πλύσιμο χεριών , λούσιμο, επάλειψη με λάδι και ντύσιμο του ξένου με καθαρά ρούχα).

·         Τραπέζι (παράθεση γεύματος ή δείπνου, προσφορά τιμητικής θέσης για το φιλοξενούμενο, προσφορά νερού για να πλυθεί προ φαγητού).

·         Συζήτηση – Συστάσεις    Ερωτήσεις (σχετικά με την ταυτότητα και την προέλευση του ξένου, το σκοπό επίσκεψης. Ακολουθεί διάλογος και συζήτηση.)

·         Ικανοποίηση αιτήματος.

·         Προσφορά   διαμονής  (διασκέδαση με αοιδό, ξενάγηση, αθλητικοί αγώνες και επίδειξη χορού προς τιμήν επίσημου ξένου )

·         Αποχαιρετισμός ξένου, με πρόποση, ευχαριστίες του ξένου και αποχαιρετιστήριες ευχές 

·         Προσφορά δώρων ως επισφράγιση της φιλίας- Τιμητικό ξεπροβόδισμα-συνοδεία 

 

 α) Αναγνώριση:  Επειδή τα ταξίδια την ομηρική εποχή ήταν δύσκολα και επικίνδυνα, συχνά οι άνθρωποι έλειπαν χρόνια. Έτσι η αναγνώριση από τους οικείους τους ήταν δύσκολη. Το θέμα της αναγνώρισης είναι αγαπημένο στους λογοτέχνες , από τον Όμηρο έως και τα δημοτικά τραγούδια. 

Σε μια αναγνώριση ακολουθούνται κάποια στάδια:

1.       Μακροχρόνια απουσία του αναγνωριζόμενου και απομόνωση των δύο προσώπων που θα αναγνωρίσει το ένα το άλλο.

2.       Κάλυψη :παραλλαγή, μεταμόρφωση του αναγνωριζόμενου

3.       Αποκάλυψη του αναγνωριζόμενου . Δυσπιστία του αναγνωριστή.

4.       Δοκιμασία : ο αναγνωριστής ζητά αποδεικτικά στοιχεία.

5.       Αναγνώριση και έκφραση συναισθημάτων.

 

in medias res(= στο μέσο των πραγμάτων ):είναι ένας τρόπος με τον οποίο αναπτύσσεται μια αφήγηση ,σύμφωνα με τον οποίο επιλέγεται ως αρχή  κάποιο σημείο μιας ιστορίας (συνήθως στη μέση ) και στην πορεία της αφήγησης διαμορφώνονται συνθήκες κατάλληλες, ώστε να αναφερθούν και όσα προηγήθηκαν. Σκοπός της χρήσης αυτής της τεχνικής είναι να προκαλέσει το ενδιαφέρον και την προσοχή του ακροατή ή αναγνώστη. 

 

 ΕΓΚΙΒΩΤΙΣΜΟΣ: η παρεμβολή μιας αναδρομικής αφήγησης μέσα στην κανονική πορεία των γεγονότων, μια παρένθεση δηλ. μέσα στην κύρια αφήγηση. Με αυτό τον τρόπο το ποιητικό παρελθόν διακόπτει προσωρινά το ποιητικό παρόν.

Oι δεκάχρονες περιπέτειες του Oδυσσέα, δηλαδή, δεν δίνονται με χρονολογική σειρά, αλλά παρουσιάζονται ζωντανές οι τελευταίες 41 μέρες του νόστου και με την τεχνική του εγκιβωτισμού εντάσσονται στις δυο νύχτες των Φαιάκων οι δύο προγενέστερες περίοδοι           

 

ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ: οι αξίες, οι αντιλήψεις, οι κανόνες ηθικής, οι θρησκευτικές απόψεις, οι λατρευτικές συνήθειες (π.χ. θυσίες)

ΥΛΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ: οι πρώτες ύλες και η χρησιμοποίησή τους

ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ: ο τρόπος οργάνωσης και διακυβέρνησης (στην Ιλιάδα οι βασιλείς είναι η κυρίαρχη κοινωνική ομάδα, διαθέτουν ευγενική καταγωγή και θεωρούνται ως οι βασικοί ήρωες– πολεμιστές.) 

ΜΗΤΙΣ  :ο άνθρωπος, που διαθέτει γνώση και λογική έχει τη δυνατότητα ν’ αποφασίζει γρήγορα κι εύστοχα, να δρα αστραπιαία και κατάλληλα ώστε να πετυχαίνει το στόχο του. Ο «πολύμητις» χαρακτηρίζεται από επιδεξιότητα, «όσφρηση», προνοητικότητα, ευστροφία, καπατσοσύνη, «προσποίηση»,πονηριά, πρακτικές δεξιότητες, εμπειρία. π.χ. η «μήτις» του Οδυσσέα αναδεικνύεται κυρίως στη ι ραψωδία (Κυκλώπεια).

    ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ:   στοιχεία υπόδησης    μέρη ανακτόρου  οικιακά σκεύη

 Έπιπλα  χρηστικά αντικείμενα   είδη διατροφής είδη ψυχαγωγίας    είδη οπλισμού                                                          

ΑΣΤΟΧΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ

Δηλαδή, εκείνος που ρωτά κάνει διάφορες λογικές μεν υποθέσεις για την αιτία ενός γεγονότος, καμία όμως δεν στοχεύει σωστά· έτσι, εκείνος που απαντά απορρίπτει μία μία τις «άστοχες» ερωτήσεις, για να δώσει στο τέλος με έμφαση τη σωστή απάντηση· σ' αυτό ακριβώς αποβλέπει αυτή η τεχνική, που αποτελεί τυπικό θέμα της επικής ποίησης αλλά και των δημοτικών μας τραγουδιών.